Σαρλ Μπωντλαίρ, «Ο κύκνος». Διαβάζει ο Βασίλης Παπαβασιλείου
«Το ωραιότερο ίσως ποίημα του Μπωντλαίρ για το βάθος του και τις συνδηλώσεις του», σημειώνει εμφατικά ο μελετητής και εκδότης του ποιητή Claude Pichois. ~ Το ποίημα, όπως και τα δύο επόμενα, είναι αφιερωμένα στο Βίκτωρα Ουγκώ, που ήταν εξόριστος για πολιτικούς λόγους στο νησί Guernesey, στη θάλασσα της Μάγχης∙ είχε αντιταχθεί σφοδρά στο απολυταρχικό πολίτευμα του Ναπολέοντα Γ´. Το κύριο θέμα του «Le Cygne» είναι η εξορία: ο εξόριστος ποιητής (αυτός που γράφει το ποίημα και αυτός στον οποίο το αφιερώνει), η εξόριστη Ανδρομάχη, ο εξόριστος κύκνος, η εξόριστη νέγρα. «Ο "Κύκνος" είναι το ποίημα της εξορίας και των εξόριστων» (Jean Starobinski, La Mélancolie au miroir, σ. 56). Ένας διαλογισμός για τους νικημένους, μέσα από μια ακολουθία εικόνων σε μυστικό συνδυασμό σαν σε όνειρο, που δίνουν στη σύνθεση βάθος νοήματος κι ευγένεια κλασική. Τον Δεκέμβρη του 1859 ο Μπωντλαίρ έστειλε το ποίημα στον Ουγκώ: «Αυτοί οι στίχοι γράφτηκαν για σας καθώς σας σκεφτόμουν. [...] Ήταν σημαντικό για μένα να πω με συντομία πώς η θέα ενός ζώου που υποφέρει ωθεί το πνεύμα προς όλα τα πλάσματα που αγαπάμε, που είναι απόντα, που υποφέρουν, που στερούνται κάτι ανεύρετο» (Correspondance, I, 1973, 622-623).
Πρώτη δημοσίευση, στην εφημερίδα Causerie στις 22/1/1860 με την επιγραφή «Falsi Simoentis ad undam» / «Στην όχθη ενός ψεύτικου Σιμόη» (Αινειάδα, ΙΙΙ, 302), στίχος που αναφέρεται στην Ανδρομάχη. Ο Μπωντλαίρ μετέφρασε βιαστικά στον 4ο στίχο του «Κύκνου» το επίθετο «ψεύτικος» ως «ψεύτης». ~ Στο ποίημα του Μπωντλαίρ (1η και 10η στροφή), στοιχεία του μύθου της Ανδρομάχης όπως τον παραδίδει ο Βιργίλιος. Μετά την άλωση της Τροίας, η χήρα του Έκτορα αιχμαλωτίστηκε από τον Πύρρο (ή Νεοπτόλεμο), γιο του Αχιλλέα, που την έφερε στη Φθία ως ερωμένη του. Αιχμάλωτος μαζί της, και ο μάντης Έλενος, αδερφός του Έκτορα. Μετά τη δολοφονία του Νεοπτόλεμου από τον Ορέστη, ο Έλενος και η Ανδρομάχη έφυγαν στην Ήπειρο, γίναν σύζυγοι και βασιλείς του τόπου, κι έχτισαν ένα μικρό αντίγραφο της Τροίας, το Ίλιον. Η Ανδρομάχη σχημάτισε εκεί ένα ρυάκι, σε ανάμνηση του ποταμού Σιμόεντα, που κυλούσε στην πεδιάδα της χαμένης της πατρίδας. Στην Ήπειρο τη συναντά ο Αινείας να θρηνεί τον Έκτορα και τον Αστυάνακτα, το σφαγμένο της παιδί, σκυμμένη στο κενοτάφιο που είχε φτιάξει για τους αγαπημένους της νεκρούς.
Οι στροφές 2-4, αφιερωμένες στην πόλη του Παρισιού. Εκεί που είναι σήμερα η τεράστια πλατεία του Carrousel (ανάμεσα στο Λούβρο και στους κήπους του Κεραμεικού) βρισκόταν μια ολόκληρη παλιά, λαβυρινθώδης γειτονιά με χαμόσπιτα, παράγκες, παλαιοπωλεία, εμπόρους πουλιών, η Douyenné, που κατεδαφίστηκε τα χρόνια 1849-1852 από το βαρόνο Ωσμάν (έριξε κάτω το 60% των παλαιών κτισμάτων του Παρισιού). Ο ομιλητής, διασχίζοντας τη νέα πλατεία, θυμάται τα παραπήγματα κι ένα θηριοτροφείο που βρισκόταν εκεί, καθώς κι έναν κύκνο που είχε δραπετεύσει.
Οι στροφές 5-8, αφιερωμένες στον κύκνο. Τ' άσπρα φτερά του πουλιού κάτω στο χώμα, όπως τα σερνάμενα στο κατάστρωμα φτερά του αλμπατρός στο ομώνυμο ποίημα («L'Albatros»).
Στην 7η στροφή, αναφορά στους στίχους Ι, 84-85 από τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου: [ο δημιουργός, ενώ τα ζώα έχουν το κεφάλι στραμμένο στη γη,] «στον άνθρωπο χαρίζει / να 'χει ψηλά το πρόσωπο, τον ουρανό να βλέπει / κι ορθή την όψη πρόσταξε να τη σηκώνει στ' άστρα» (μτφρ. Θεοδώρου Γιαννάτου). Στα Προσωπικά Ημερολόγια / Journaux intimes (Μύδροι / Fusées, III, 3), μεταφράζει ο Μπωντλαίρ: «Και το ανθρώπινο πρόσωπο, που ο Οβίδιος το πίστευε φτιαγμένο για να καθρεφτίζει τ' άστρα» (Œuvres complètes, I, 1975, 651).
Στη 12η στροφή, αναφορά στο μύθο της ρωμαίας λύκαινας που θήλασε τα δίδυμα αδέρφια Ρώμο και Ρωμύλο, ιδρυτές της αιώνιας πόλης.